Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MEREDUDD ap RHYS ( fl. 1450-85 ) uchelwr, offeiriad, a bardd .

Ei enw ef yn sicr yw hwnnw a geir yn llyfr achau Robert Vaughan o'r Hengwrt ac Edward ap Roger o Riwabon Meredudd ap Rhys a briododd Angharad ferch Madog ap Robert o Gristionydd ym mhlwyf Rhiwabon . Olrheinir ei ach i Rys Sais a Thudur Trefor , cyndadau llawer o deuluoedd bonheddig yn y Maelorau a'r Mars : Meredudd ap Rhys ap Gruffudd ap Madog Llwyd [ap Gruffudd] ab Iorwerth Foel ab Iorwerth Fychan ab Iorwerth Hen … ap Rhys Sais … ap Tudur Trefor , cyndadau llawer o deuluoedd bonheddig hen daid Madog Llwyd â'r Plas yn Nanheudwy , a'i dad Rhys ap Gruffudd â phlas HalchdunHalchdun Swydd y Waun yn ddiau. Ond yn Rhiwabon yng nghwmwd Maelor Gymraeg y trigai Meredudd . Efe oedd offeiriad y plwyf hwnnw — yn 1430 yn ôl hanesydd esgobaeth Llanelwy ond nid ydys wedi taro ar ddim tystiolaeth arall sydd yn ei osod yn ei ficeriaeth mor gynnar yn y ganrif. Nodir hefyd ei fod yn rheithor Meifod ac yn rheithor Y Trallwng yn 1450 y ddwy reithoraeth yn segur-swyddi yn ôl pob tebyg.

Cafodd Meredudd oes hir. Yr oedd yn fyw yn 1483 pryd y canodd farwnad i'r brenin Edward IV . Ac yn y cyfnod hwn, rywbryd yn wyth degau'r ganrif ond odid, y cyhuddir ef gan Guto'r Glyn o genfigennu wrtho a chwenychu ei le yn abaty Glyn y Groes , lle y cartrefai yn ei henaint gyda'r abad Dafydd . Diau na byddem ymhell o'n lle pe gosodem gyfnod ei weithgarwch fel 1440-50 hyd 1485 .

Enillodd Meredudd ap Rhys fri i'w enw am ei weithiau barddonol, ac am ei waith fel athro beirdd . Efe a fu'n hyfforddi Dafydd ab Edmwnd yn y gerdd dafod — y gŵr a ddaeth yn ben awdurdod ar y mesurau caethion ac ar y gynghanedd yn y 15fed g. Y mae 21 o gywyddau dilys o'i eiddo yn aros ynghadw yn y llawysgrifau — yn gywyddau serch a natur , yn gywyddau personol a chymdeithasol , yn gywyddau brud , a chywyddau i Dduw a Mair , ond rhyw bump yn unig sydd hyd yn hyn wedi eu hargraffu. Yr oedd yn ŵr o ddychymyg byw, a dengys ei gywyddau serch ffansi gyffelyb i'r eiddo ei ddisgybl enwog yn ei ganu serch yntau. Darllenasai lawer o waith y beirdd a'i rhagflaenodd. Gwelodd fawredd Dafydd ap Gwilym , a chanodd yntau fel y meistr gywydd i'r gwynt — cywydd sy'n enghraifft orchestol o'i gelfyddyd ar ei gwychaf. Cynhyrfwyd ei awen hefyd i ganu cywyddau telynegol o golli cymdeithas dau gyfaill o offeiriaid, lle ceir gogan i'r gaeaf a fu'n rhwystr i'r gyfeillach, a mawl i'r gwanwyn a fyddai'n hwylustod iddi.

Y mae cryn gamp ar ei gywyddau dyfalu , megis hwnnw i ddyfalu'r corwgl — sy'n llawn digrifwch ac arabedd. Cywydd rhagorol hefyd yw hwnnw i ofyn rhwyd bysgota — esiampl o'r cywydd gofyn ar ei orau. Hoffai Meredudd hela'r pysgod yn afon Alun , ac o ran ei hoffter o'r dyfroedd fe'i cymharai ei hun â Madog ab Owain Gwynedd ‘ na fynnai dir na da mawr ond y moroedd .’ Dyma'r geiriau a gamddefnyddiwyd mor ddybryd gan Theophilus Evans yn Nrych y Prif Oesoedd fel ateg i'r traddodiad a honnai ddarganfod o Fadog America yn y 12fed g.

Ac y mae Meredudd ap Rhys i'w rifo ymysg brudwyr y 15fed g. Dug dystiolaeth i'r byd caled a'r amserau dyrys a ddaeth i ran y Cymry yn y cyfnod. Tueddai weithiau i amau dysgeidiaeth y llyfr brud y deuai tro ar fyd. Yr oedd wedi diflasu ar yr elyniaeth oesol a oedd yn bodoli: yr oedd anllywodraeth ar bob llaw, ac arglwyddi gwlad yn colli eu bywydau beunydd. Canodd am ansicrwydd bywyd, ond daliodd i obeithio yn y diwedd. Rhoes fawl i'r brenin Edward IV am y tybiai y medrai hwnnw roddi pen ar y terfysg a chadw'r heddwch. Marwnadodd ar ei ôl hefyd, canys onid oedd rhyw ychydig o waed y tywysogion Cymreig yn ei wythiennau, ac yntau'n hanfod o Gwladus Ddu , merch Llywelyn Fawr ?

Fel y gallesid disgwyl ceir gan Feredudd amryw gywyddau crefyddol . Ceisiodd ddysgu ar gân am Dduw fel Creawdwr y byd, am ddioddefaint Crist , ac am eiriolaeth Mair y Forwyn . Yr oedd yn gadarn ei gred yng ngallu gwyrthiol y delwau a'r creiriau a addolid yn yr eglwysi, canys tystia am y feddyginiaeth a gafodd i'r gwayw yn ei glun trwy firagl y Ddelw Fyw yn Eglwys y Grog yng Nghaerlleon : a dywed yr adferid eu clyw i'r byddariaid yno, a bod y mudion yn dywedyd, y deillion yn gweled, a'r meirw yn cyfodi. Rhybuddiodd ei bobl rhag cybydd-dod a balchder, rhag gwanc am dir a chyfoeth, ac anogodd hwynt i barchu Duw a rhoddi cardod i dlawd er ennill nef i'w henaid.

Ffynonellau:

  • Llawysgrifau Peniarth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 74, 128, 132, a 287, a llawysgrifeu eraill;
  • Thomas , A History of the Diocese of St. Asaph .

Awdur:

Thomas Roberts, M.A., (1885-1960) Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

MEREDUDD ap RHYS ( Bywg. , 1059)

Yn llinell 3, darllener ‘llyfrau achau'. A gadawyd llinell o'r ysgrif allan — yn llinell 13, doder atalnod ar ôl ‘Trefor', ac yna darllener ‘Mewn llsgrau. eraill cysylltir ei hendaid Madog Llwyd â'r Plas yn Nanheudwy ' (ac ymlaen).

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54