Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS , EVAN ( 1788? - 1864 , gweinidog ymneilltuol ,

g. yn 1788 , yn ôl ei dystiolaeth ef ei hun, yn Rhiwspardun , Cwm Gwanas , Dolgellau , ond yr oedran a roddwyd yng nghofnod ei gladdu oedd 78 mlwydd. Magwyd Lewis ymysg y Crynwyr ; pregethai ei dad gyda hwy, a chafodd yntau ei addysg yn nhy cwrdd y Crynwyr ( Tabor yr Annibynwyr heddiw) yn Nhir Stent ; cofnododd atgofion ei blentyndod ymhlith y Crynwyr . Gweler paragraffau olaf yr erthygl ar deuluoedd Lewis ac Owen .

Symudodd i ogledd Ceredigion , lle y dywedir iddo ymuno â'r eglwys Fethodistaidd (Wesleaidd) ieuanc yn Nhre'r ddôl . Erbyn 1819 yr oedd yn byw gyda'i wraig, Mary James Thomas , yn Heol y Porth Tywyll Bach , Aberystwyth , ac yn bregethwr lleyg gyda'r Methodistiaid (Wesleaidd) . Ordeiniwyd ef yng nghapel y Cilgwyn ger Llangybi yng Ngheredigion , 15 Hyd. 1820 , a threuliodd weddill ei oes yn weinidog ar yr hen eglwys Bresbyteraidd honno. Aethai adain Galfinaidd yr eglwys allan yn 1772 gan adael y fam eglwys i droedio llwybr canol rhwng Arminiaeth ac Ariaeth . Yn ôl Evan Lewis , dewiswyd ef yn weinidog am nad oedd fyfyriwr a wnai'r tro yn athrofa Bresbyteraidd Caerfyrddin . Yr Athro David Lewis Jones ( Bywg. , 427) o'r coleg hwnnw a lywyddai'r cyfarfod ordeinio, ac yr oedd y gweinidogion a'i cynorthwyai naill ai yn Ariaid agored neu'n tueddu at Ariaeth . Hoffai'r eglwys athrawiaeth y Wesleaid ond ni fynnai weinidogaeth deithiol. Y canlyniad fu na chydnabuwyd Lewis gan y Wesle aid na'r Undodiaid . Mynnodd Wesleaid y cylch bregethu mewn ty annedd, er bod croeso iddynt yn y Cilgwyn . Symudwyd yr achos i gapel newydd yn nes i'r pentref yn 1840 , ac wedi marw Lewis aeth yr eglwys a'r capel i feddiant y Wesleaid ( 1863 medd Hugh Jones ) . Ymsefydlodd Evan Lewis yn Olmarchisaf i ddechrau, ond erbyn 1826 yr oedd yn byw yn Llanllyr . Pan fu f. ei wraig Mary , 13 Awst 1846 , Pant-y-gwas yn Llanfihangel Ystrad oedd eu cartref, ac oddiyno y claddwyd yntau. Cofnodir ei farw, 28 Gorff. 1864 , yng nghofrestr eglwys y Cilgwyn (‘ Rev. Evan Lewis Gwynhydog ’). Claddwyd ef ym mynwent Llanfihangel 2 Awst , a chymerwyd plât ei arch i'w hongian ar ffrynt capel y Cilgwyn .

Gadawodd mewn llawysgrif gasgliad o draethodau o dan y teitl ‘ Dydd y Pethau Bychain ’, hanes eglwys y Cilgwyn wedi ei seilio i raddau helaeth ar lyfr coll yr eglwys, a nifer o bregethau. Cyhoeddodd lyfryn — Rhifyddiaeth yn Rhwyddach , Rhan 1, Caerfyrddin , 1828 , ond er iddo restru dros saith gant o danysgrifwyr nid oes gofnod am gyhoeddi un o'r pum rhan arall a arfaethasai. Tybir mai ef oedd cyfieithydd Annerchiad at Rieni , Llanrwst , 1831 .

Ffynonellau:

  • NLW MSS 2169-71 (peth defnydd hunanfywgraffiadol) 3505, 6763-5, 13531;
  • llyfr eglwys y Cilgwyn (2) yng nghasgliad yr Hen Gapel, Tre'r ddôl, yng nghadw yn y Llyfrgell Genedlaethol;
  • Bathafarn cylchgrawn hanes yr Eglwys Fethodistaidd yng Nghymru , X, 17-18;
  • Hugh Jones , Hanes Wesleyaeth Gymreig (1911–3) , III, 1289.
  • Y Beiriniad , Ion. 1863
  • Y Dysgedydd , 1884, 276.

Awduron:

Evan David Jones, F.S.A., (1903-87), Aberystwyth

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1970