Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS (ac OWEN ). Teuluoedd ( Bywg. , 1058)

ar ddechrau'r par. olaf yn y golofn gyntaf, cywirer ‘ Owen Lewis II ’ i Owen Lewis III . Ac ym mharagraff olaf yr ysgrif, cywirer ‘ Ellis Owen ’ i Ellis Lewis .

Atodiadau a chywiriadau:

LEWIS (ac OWEN ), Tyddyn-y-garreg ( Dolgellau ), a HUMPHREY (ac OWEN ), Llwyndu ( Llangelynnin , Meirionnydd );

dau deulu cytras a fu'n amlwg iawn yn hanes y Crynwyr ym Meirionnydd .

Bu Lewis , fab John Gruffydd ap Hywel ap Gruffydd Derwas , f. 8 Awst 1598 ; ei wraig oedd Elin ferch Hywel ap Gruffydd . Disgynyddion iddo oedd y pedwar brawd ELLIS , OWEN , GRUFFYDD , a RHYS . Â'r ail, Owen Lewis I (bu f. 1658? ), a'i dylwyth y bydd a fynno'r gweddill o'r adran hon — fe welir i'r aerion arfer y cyfenwau ‘ Lewis ’ ac ‘ Owen ’ bob yn ail genhedlaeth, ond nid anfynych rhoddir y ddau gyfenw ar yr un person ar wahanol adegau. Mab i Owen Lewis I oedd Lewis Owen I , na wyddys fawr amdano; a mab i hwnnw oedd Owen Lewis II ( 1623 - 1686 ), y Crynwr cyntaf yn y teulu. Bu ef f. 22 Mehefin 1686 yn 63 oed; priododd ( 21 Chwefror? 1641/2 ) â Margaret , ferch Rowland Ellis o'r Gwanas ac ŵyres i Ellis Lewis , yr hynaf o'r pedwar brawd a enwyd uchod — cawsant chwech o blant, ond bu Margaret f. tua 1663-4 yn 42 oed. Ailbriododd Owen Lewis II (tua 1675-6 ) â Chatrin Puw o'r Gyfannedd yn Llangelynnin — teulu arall o Grynwyr — a chael pump o blant yn rhagor. Symudodd y weddw a'i mab Ellis i Iwerddon , 1690 , ac oddi yno i Bennsylfania , 1708 .] Ei fab hynaf oedd Lewis Owen II ( 1647? - 1699 — tebyg mai ei fedydd ef a gofnodir yn Nolgellau ar 24 Ionawr 1646/7 ) a briododd ag Elin Ellis (neu Morris ), ferch Ellis Morris o Ddol-gun ; bu f. yn 1699 . Mab i Lewis Owen II oedd Owen Lewis III , y profwyd ei ewyllys ar 20 Ebrill 1744 ; a mab i hwnnw oedd Lewis Owen III , a fu f. heb wneud ei ewyllys — rhoddwyd gweinyddiad ei stad ar 17 Medi 1765 i'w weddw, Jane , ferch Charles Lloyd ( IV ) o Ddolobran ; gw. yr ysgrif ar y teulu hwnnw.

Ffynonellau:

  • Llawysgrif Peniarth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 287 (achau Robert Vaughan);
  • marwnadau ar Owen Lewis II gan ei feibion Lewis a Rowland ;
  • ewyllysiau a rhestrau plwyf yn Ll.G.C.

Awdur:

Evan David Jones, F.S.A., (1903-87), Aberystwyth



Dyma grynodeb o hanes teulu'r Llwyn-du ; cychwynnir gyda Rhys Lewis , y pedwerydd o'r brodyr a enwyd ar ddechrau'r adran flaenorol. Merch iddo ef oedd ELIN , a briododd ag OWEN , o Langelynnin . Mab iddynt hwy oedd HUMPHREY o'r Llwyndu , ‘gent.’, a briododd ag Elizabeth Powell o Langynog ym Maldwyn . O blant niferus y ddeuddyn hyn, dylid enwi OWEN HUMPHREY II (isod); JOHN , a ymfudodd i Bennsylfania ; SAMUEL , a ymfudodd yntau, ond a ddychwelodd i Langelynnin a marw yno yn 1677 ; ac ANNE , a briododd ag Ellis ap Rees o'r Bryn Mawr ( Dolgellau ), ac a ddaeth yn fam i Rowland Ellis [q.v.] . Daeth Owen Humphrey II ( 1629 - 1695? — bedyddiwyd 13 Ebrill 1629 ) yn Grynwr adnabyddus iawn, wedi dechrau fel un o ddilynwyr Morgan Llwyd ; gwelir ei enw yn 1651 (gydag Owen Lewis II , isod, ac eraill) ar lythyr at Forgan Llwyd ; heliwyd ef o flaen yr ustusiaid am wrthdystio yn erbyn Cromwell ( Ebrill 1654 ); yr oedd ef ac Owen Lewis II ar bwyllgor y sir yng Ngorffennaf 1659 i godi arian at dreuliau byddin y cadfridog Harrison ; a charcharwyd ef a'i gyfaill yng ngwanwyn 1660 . Y mae mynych sôn amdano yng nghofnodion y Crynwyr yn y cyfnod nesaf, ac fel y soniwyd uchod, aeth dau o'i frodyr i Bennsylfania . Rhoes gladdfa Bryn Tallwyn , ar dir y Llwyn-du , i'r Crynwyr — gw. ei hanes hi isod. Dilynwyd ef gan ei fab HUMPHREY OWEN II , a aned rywbryd ar ôl 1653 ac y profwyd ei ewyllys yn 1717 . Etifedd hwnnw oedd ei ferch Anne , a briododd ag Owen Lewis III o Dyddyn-y-garreg — gw. isod.


Manylir yn awr ar rai o deulu Tyddyn-y-garreg , yr amlinellwyd ei ach yn yr adran arweiniol o'r ysgrif hon. Cysylltir tiroedd eraill ym mhlwyfi Dolgellau a Llanfachreth â'r teulu, e.e. Cae'r Defaid a Dewisbren a Dol-gun . Yr oedd Tyddyn-y-garreg yn dreftadaeth sylweddol a chanddi yn 1654 ‘stent’ o 16 o fuchod ar ‘Dir-stent’ — y nifer mwyaf ond un (18), a naw oedd y nifer nesaf; gelwir y penteulu'n ‘yswain’ yn y dogfennau. Fel y soniwyd eisoes, yr oedd OWEN LEWIS II yn Grynwr , a chyfranogodd o weithgareddau a dioddefiadau ei gyfaill Owen Humphrey II (uchod); pan ymwelodd Richard Davies o'r Cloddiau Cochion [q.v.] â Thyddyn-y-garreg , yr oedd Owen Lewis newydd ddod adre o'r carchar; ac y mae mynych sôn am atafaelu arno am ddegymau yn y cyfnod dilynol. Fel ei gyfaill, rhoes yntau gladdfa i'r Crynwyr , ar dir Tyddyn-y-garreg ; ac ym ‘mharlwr’ Tyddyn-y-garreg , am amser maith iawn, y cynhaliai Crynwyr y fro eu moddion.

Y mae LEWIS OWEN II , efallai, yn fwy hysbys fel bardd . Argraffwyd cerdd ganddo yn y Blodeugerdd (284-5), a gwelir yn Cantref Meirionydd (232-4) englynion ganddo i Siôn Dafydd Las o'r Nannau [q.v.] , yn ymliw â hwnnw am ei oferedd; gw. hefyd N.L.W. MS. 559 , Cwrtmawr MS. 128 , a Swansea MS. 2 . Ond Crynwr oedd yntau hefyd. Yn wyneb yr arfer y cyfeiriwyd ati uchod, o daro'r enwau ‘Lewis Owen’ ac ‘Owen Lewis’ yn ddiwahaniaeth yn y dogfennau ar wahanol aelodau'r teulu, ni ellir bod yn sicr pa un ai Lewis Owen II neu Owen Lewis II a ddirwywyd yn Ionawr 1685 am bregethu yn nhŷ Bodferin ( Llŷn ), na pha un oedd y ‘Lewis Owen’ a sgrifennodd i America at John ap Thomas yn 1681 . Ond dengys y dyddiad ( 1696 ) mai i Lewis Owen II y gwerthodd Rowland Ellis [q.v.] y Bryn Mawr — a ‘ Lewis Owen of Tyddyn-y-garreg ’ a Humphrey Owen II o'r Llwyn-du oedd tystion priodas merch Rowland Ellis yn yr un flwyddyn. Ac o 1678 hyd y flwyddyn cyn ei farw, yn llaw Lewis Owen II (serch ei alw ynddynt yn ‘Owen Lewis’) y mae'r llythyrau cyflwyniad a anfonid gan gynulleidfa Tyddyn-y-garreg i Bennsylfania . Yr oedd ei frawd ROWLAND OWEN hefyd yn fardd.


Crynwr hefyd oedd mab hynaf Lewis Owen II , sef OWEN LEWIS III . Ymwelodd John Kelsall [q.v.] ag ef yn y Tyddyn yn 1701 ; sonia amdano yn 1709 ; noda yn 1721 iddo gael llythyr gan ‘ Owen Lewis ’ ynghylch cyfieithu un o draethodau'r Crynwyr . Ond pan ymwelodd ag ef ‘yn ei waeledd’ yn 1731 , i'r Llwyn-du yr aeth. Oblegid yr oedd Owen Lewis II yn briod ag Anne , aeres Humphrey Owen II — gw. uchod. Y mae'n eglur iddo fynd i fyw yn y Llwyn-du wedi marw ei dad-yng-nghyfraith. Ac ar 24 Chwefror 1738 seliwyd gweithred (a argreffir yn Mont. Coll. , xv, 415-20 — cyfieithiad Cymraeg yn Cantref Meirionydd , 363-7) i drefnu dyfodol y tiroedd a gyfunwyd gan y briodas; y mab hynaf, Lewis Owen III , i fyw yn Nhyddyn-y-garreg , a'r mab iau, HUMPHREY OWEN , yn y Llwyn-du . Rhydd ewyllys Owen Lewis III (‘of Llwyn-du ’), a brofwyd yn 1744 , gryn wybodaeth inni am y teulu a'i feddiannau. Enwir ynddi'r weddw, Anne , a thair chwaer Owen Lewis , a'i feibion Lewis III a Humphrey . Ac enwir hefyd ei frawd ELLIS LEWIS ( 1677 - 1764 ); gadewir i hwnnw ‘ddodrefn yr ystafell isaf uwchlaw'r parlwr yn Nhyddyn-y-garreg .’ Oblegid Ellis Lewis oedd ‘ gweinidog ’ yr achos a gyfarfyddai yn y parlwr hwnnw — yr oedd hefyd yn bregethwr teithiol (‘ public Friend ’), a byddai'n mynychu'r cynadleddau yn Llundain — cyfarfu Kelsall ag ef yn 1728 ar ei ffordd yno, a dywed iddo ddechrau pregethu yn 13 oed; ond priodola iddo oedran anhygoel. Bu Ellis Lewis f. 23 Tachwedd 1764 , a chladdwyd yn Nhyddyn-y-garreg . Gwelir yn ewyllys John Owen o'r Llwyn-du ( 1739 ) mai Owen Lewis III , Ellis Lewis , a'u cefnder HUGH ROWLAND o'r Dewisbren (mab i Rowland y bardd , ail fab Owen Lewis II — enwir ef hefyd yn ewyllys Owen Lewis III ) oedd ymddiriedolwyr yr ewyllys honno, a hynny am mai hwy oedd ymddiriedolwyr holl eiddo cynulleidfaoedd y Crynwyr yn y ddau le — pan wnaethpwyd y rhaniad yn 1738 y cyfeiriwyd ato, tynnwyd y ddwy gladdfa allan o'r meddiannau, a'u trosglwyddo i'r ymddiriedolwyr hyn; yn 1756 , aildrosglwyddwyd hwy i eraill (isod).


Dilynwyd Owen Lewis III gan ei fab hynaf LEWIS OWEN III , a fu farw, gellid meddwl, ganol 1765 . Hwn ond odid oedd y ‘ Lewis Owen of Tyddyn-y-garreg ’ a anfonwyd ( Tachwedd 1729 ) at Kelsall i ddysgu'r fusnes haearn — fe briododd, fel y sylwyd yn yr adran arweiniol, â Jane Lloyd o deulu perchnogion y gwaith haearn. Darfu llinach Tyddyn-y-garreg mewn aeres, a briododd â gŵr pellennig. Symudwyd y moddion i'r Dewisbren , cartref Hugh Rowland (uchod) gynt. Mab i Hugh oedd ROWLAND OWEN , tad DOROTHY OWEN , ‘ gweinidog ’ olaf y Crynwyr yn y fro; fe'i claddwyd hi yn y gladdfa, 17 Gorffennaf 1793 , yn 42 oed. Flwyddyn cyn ei marw, cododd Dorothy dŷ cwrdd i'r Crynwyr — yr unig un yn y sir, ac un o'r unig ddau yng Ngogledd Cymru . Ond yr oedd yr achos bellach yn edwino'n gyflym — nid oedd ond tair aelod erbyn canol y 19eg g. Yn 1847 cafodd yr Annibynwyr ganiatâd i ddefnyddio'r capel; prynasant ef (a'r gladdfa gydag ef) gan yr ymddiriedolwyr yn Rhagfyr 1854 , a'i ailenwi'n ‘ Tabor .’

Cyffelyb fu hanes claddfa Bryn Tallwyn (ni bu erioed gapel yno). Yn Rhagfyr 1756 yr oedd ymddiriedolwyr y ddwy gladdfa, Ellis Owen (y gweinidog ) a Hugh Rowland (gw. uchod) wedi trosglwyddo'r ddwy i ‘ Abraham Darby ac eraill,’ h.y. i ‘enwad’ swyddogol y Crynwyr . Yn 1876 cafodd y Wesleaid ganiatâd i ddefnyddio'r rhan wag o Fryn Tallwyn .

Ffynonellau:

  • Ewyllysiau'r teulu (copïau gan Mr. R. Owen , yn llyfrgell Coleg y Gogledd), dyddlyfrau John Kelsall (yn Nhy'r Crynwyr yn Llundain;
  • T. M. Rees , A history of the Quakers in Wales and their emigration to North America (1925) ;
  • Richard Jones , Crynwyr Bore Cymru 1653-1699 (Bermo, 1931) (gyda darluniau o Dyddyn-y-garreg, Dol-gun, Bryn Mawr, Llwyn-du, a Bryn Tallwyn);
  • Browning , Welsh settlement of Pennsylvania (Philadelphia, 1912) ;
  • T. A. Glenn , Welsh Founders of Pennsylvania (Rhydychen, 1911-13) ;
  • Gweithiau Morgan Llwyd o Wynedd (Bangor, 1899-1908) , ii ( J. H. Davies );
  • R. Prys Morris , Cantref Meirionydd ei chwedlau, ei hynafiaethau, a'i hanes (1890) ;
  • Y Dysgedydd , 1878 , 1879 , 1884 ;
  • Bye–Gones, relating to Wales and the Border Counties , 1890 a 1909-10 ;
  • Y Geninen , 1890 ;
  • a'r cyfeiriadau eraill a nodwyd.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1970