Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MARTIN , Syr RICHARD ( 1843 - 1922 ), diwydiannwr a gŵr cyhoeddus ,

g. Awst 1843 ym Mhentre mawr , Abertawe . Addysgwyd ef yn ysgol y gwaith copr yn yr Hafod , Abertawe . Wedi gadael yr ysgol, bu'n gweithio yng ngwaith haearn y Millbrook , Abertawe . Yn 1867 penodwyd ef yn glerc yn y gwasanaeth sifil yn ei dref enedigol, ac yn 1872 trosglwyddwyd ef yn yr un gwasanaeth i Grimsby . Yn 1875 dychwelodd i Abertawe , a dechrau busnes ar ei liwt ei hun . Yn 1879 sefydlodd ef ac eraill waith sinc Cwm Tawe yn Llansamlet , yn 1881 waith dur Birch Grove , ac yn 1884 prynu gwaith alcam Ynys-penllwch . Y mae'r gwaith sinc ar fynd hyd heddiw, a bu a wnelo Syr Richard ag ef hyd ei farw.

Yn 1884 daeth yn aelod o gorfforaeth Abertawe , a bu'n aelod a henadur o 1884 i 1910 , ac yn faer y dref yn 1898-9 . Bu'n gadeirydd y pwyllgor addysg am chwe blynedd. Bu'n bybyr iawn i geisio cael coleg prifysgol y de i Abertawe , ond Caerdydd a ddewiswyd. Yna llwyddodd i gael ysgol dechnegol i'w dref, a daeth yr ysgol hon wedyn yn goleg technegol. Bu Syr Richard , gyda chymorth Syr Isambard Owen yn ceisio cael cydnabod y coleg technegol yn un o golegau Prifysgol Cymru , ond ni lwyddodd. Pan godwyd Comisiwn Brenhinol , o dan lywyddiaeth yr Arglwydd Haldane , i ymchwilio i gwestiwn addysg prifysgol yng Nghymru ( 1916-18 ), aeth Syr Richard ati ar unwaith i gael coleg prifysgol i Abertawe gyda phwyslais arbennig ar yr ochr dechnegol, a thystiodd dros y syniad yn bersonol ger bron y Comisiwn. Gymaint yr argraff a wnaed ar y Comisiwn, fel y cymeradwywyd codi'r cyfryw goleg. Sefydlwyd y coleg yn 1920 , a phan osodwyd y garreg sylfaen gan y brenin Siôr V , galwodd ar Syr Richard ymlaen a'i wneud yn farchog yn rhinwedd ei ymdrechion maith dros addysg yn Abertawe . Heblaw sicrhau coleg prifysgol i'w dref , ef oedd yr un a lwyddodd i godi coleg hyfforddi athrawon ar ystad Glan-môr . Ymdrechodd yn ddyfal ac aberthodd ei amser a'i adnoddau yn helaeth er lles Abertawe a Chymru . Bu farw'n sydyn yn Llundain 11 Medi 1922 , a'i gladdu ym mynwent Ystum Llwynarth , Abertawe .

Ffynonellau:

  • Gwybodaeth bersonol.

Awdur:

Hugh David Jones, M.A., Abertawe

Blwyddyn Cyhoeddi: 1970