Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MAURICE , WILLIAM ( Bywg. , 588-9)

Cl. yn Llansilin 23 Mawrth 1680 .

Atodiadau a chywiriadau:

MAURICE , WILLIAM (bu f. 1680 ), hynafiaethydd a chasglwr llawysgrifau ,

mab Lewis Maurice , a ddisgynnai o deulu Moeliwrch , Llansilin ; a Jane , merch John Holand , ficer Cegidfa ( 1586-1639 ). Treuliodd ei oes yng Nghefnybraich a'r Tŷ Newydd ar Gynllaith , ym mhlwyf Llansilin . Dywedir iddo godi adeilad arbennig o dri llawr, a elwid ‘ Y Study ,’ i gadw'r llyfrgell. Yr oedd yn ddigon cefnog i gasglu llyfrau a llawysgrifau , i gyflogi copïwyr , ac i dreulio'i amser i gopïo ac astudio llawysgrifau . Yn yr astudiaethau hyn ystyriai mai Robert Vaughan [q.v.] , Hengwrt , oedd Gamaliel iddo. Gweithiodd lawer yn Hengwrt a gwnaeth gatalog o'r llawysgrifau a oedd yno. Daeth rhai llawysgrifau Cymraeg pwysig i'w feddiant yntau, megis Llyfr Gwyn Hergest , a gollwyd mewn tân yng ngweithdy llyfr-rwymwr yn Covent Garden yn 1810 , a'r llawysgrif cyfraith a gafodd gan ei gâr, Meredith Lloyd , Bryn Elen ( Wynnstay MS. 36 ). Copïodd swm mawr o farddoniaeth Gymraeg a gwnaeth astudiaeth arloesol ar destunau cyfraith Hywel yn ei ‘ Deddfgrawn ’ neu ‘ Corpus Hoelianum ’ ( Wynnstay MSS. 37-8 ), yn 1660-3 . Ymddiddorai yn hanes cynnar Cymru a'r Celtiaid , ac ysgrifennodd lythyr ar Brennus i Robert Vaughan yn 1662 ( Wynnstay MS. 12 ). Nid anwybyddodd broblemau ei oes ei hun, ac yn 1653 ysgrifennodd draethawd yn erbyn allor-addoliad ( Wynnstay MS. 12 ), gan feirniadu gwaith y Dr. George Griffith , esgob Llanelwy yn ddiweddarach [q.v.] , a Richard Jervis , ficer ei blwyf ei hun, a dywedir iddo wneuthur cronicl o ddigwyddiadau'r Rhyfel Cartrefol yng Ngogledd Cymru . Rhestrir dros 100 o lawysgrifau a fu yn ei feddiant, neu a ysgrifennwyd ganddo, gan Evan Evans ( llsgr. Panton 72 ). Bu'n briod ddwywaith: (1) â Lettice , merch Roger Kynaston , Cefn-y-carneddau , ger y Bont Newydd , Rhiwabon , o ferch ac aeres Roger Eyton o'r lle hwnnw. Ohoni hi cafodd dri mab a fu farw'n ieuainc, a dwy ferch — Ann , gwraig David Williams , Glan Alaw , brawd Syr William Williams , Llefarydd Tŷ'r Cyffredin [q.v.] , a Lettice , gwraig Roger mab Thomas Gethin , Maesbrwc ; (2) ag Elisabeth Ludlow , merch George Ludlow , Morehouse , a gweddw Thomas Gethin ; ac ohoni hi cafodd un ferch, Elizabeth , a briododd George Jukes , y Trallwng . Yn 1678 bu ganddo ran yn ymgais Syr William Williams i brynu llyfrgell Hengwrt . Claddwyd ef yn Llansilin , mewn gwth o oedran, 23 Mawrth 1680 . Gadawodd ei lyfrgell i'w ferch Lettice . Prisiwyd hi gan Edward Millington , allan o restr, yn werth £60 yn 1682 , a gwerthwyd hi i Syr William Williams . Fe'i cadwyd yn Llanforda hyd oddeutu 1771 , pryd y cymerwyd y rhan fwyaf ohoni i Wynnstay , ac yno mewn tân, 5-6 Mawrth 1858 , y collwyd bron y cyfan. Ar wahân i'r llawysgrifau a nodwyd eisoes, y prif rai yn llaw William Maurice sy'n aros yw Llanst. MSS 15, 31, 54, a 197 . Defnyddiai ar brydiau orgraff arbennig iddo'i hun, ac nid oedd un llawysgrif yn ddigon gwerthfawr yn ei olwg i'w gadw rhag ei hanurddo â'i ysgrifen glogyrnaidd.

Ffynonellau:

  • History of the Princes, the Lords Marcher, and the Ancient Nobility of Powys Fadog , iv, 252;
  • The Cambro-Briton , i, 379-80;
  • Llawysgrif Wynnstay yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 143, 234;
  • NLW MSS 732; 1505, 418;
  • Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru , ii, 26-36;
  • Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales , 1940 ff , I, xvi-xx;
  • Adroddiadau'r 'Historical Manuscripts Commission' .

Awdur:

Evan David Jones, F.S.A., (1903-87), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1970