Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORRIS , RICHARD ( Bywg. , 624)

Nid yn y ‘ Fleet ’ ond yn y ‘ King's Bench ’ y carcharwyd ef. Yn ôl papurau y diweddar Iolo A. Williams fe aeth Richard i Lundain 1 Awst 1722 a Lewis ar y 7 Mai 1723 .

Atodiadau a chywiriadau:

MORRIS , RICHARD ( 1703 - 1779 ), sylfaenydd Cymdeithas y Cymmrodorion ,

ail fab Morris ap Rhisiart Morris ( Morris Prichard ) [q.v.] a brawd i Lewis , William , a John Morris (gw. dan eu henwau); g. 2 Chwefror 1702/3 yn y Fferem , Llanfihangel Tre'r Beirdd . Bu'n gweithio gyda'i dad, ac y mae gennym restr yn ei law ef ei hunan o gelfi pren a wnaethpwyd ganddo yn y gweithdy yn 15 oed; ond yn sicr yr oedd wedi troi at glercio a chadw llyfrau cownt cyn iddo fynd i Lundain yn 1721 neu 1722 — ni welodd Fôn wedyn, ac unwaith yn unig y gwelodd Gymru , sef yn 1766 pan ymwelodd â gweddw ei frawd Lewis ym Mhenbryn . Prin a damweiniol yw ein gwybodaeth o fanylion ei yrfa yn Llundain , oblegid cyfran fechan iawn o lythyrau'r Morysiaid sydd yn llaw Richard , ac i'r ychydig flynyddoedd rhwng 1759 a 1763 y perthyn y rhan fwyaf o'r rheini. Ond y mae'n eglur mai fel clerc a chyfrifydd yr enillai ei damaid yn ei flynyddoedd cyntaf yno. Sonia yn 1728 am obaith am ‘le gwerth £100 y flwyddyn’; yn yr un flwyddyn dewiswyd ef yn un o stiwardiaid cinio Gŵyl Ddewi Cymdeithas yr Hen Frutaniaid at y flwyddyn nesaf; priododd yn 1729 , ac yn 1730 bu ei frawd William yn ymweld ag ef ac yn cyfranogi o'r cinio Gŵyl Ddewi — rhwng popeth, gellir meddwl bod Richard yn dyfod yn ei flaen yn bur dda. Ond wedyn, daeth adfyd arno. Aeth yn feichiau dros ryw ŵr a ‘dorrodd,’ a bu raid iddo fwrw 12 mis yng ngharchar y ‘Fleet ’ yn 1734-5 . Cwyna mor ddi-help fu ei frodyr iddo — ar wahân i John , a oedd gydag ef yn Llundain yn 1735 , ill dau ‘bron â newynu.’ Sgrifenna at ei rieni yn Chwefror 1739 yn gwynfannus, gan sôn am ‘bedair blynedd galed iawn’ yr oedd newydd fynd drwyddynt; ond yr oedd pethau'n dechrau goleuo — Meyrick o Fodorgan wedi rhoi benthyg ychydig iddo, ac addo gwneud rhywbeth drosto; yn wir, yr oedd ganddo addewid o dri mis o waith fel clerc ynglŷn â'r Senedd ; gwyddom ( Llawysgrif R.M. o Gerddi , cxx) ei fod hefyd yn gweithredu fel cyfieithydd yn y llysoedd barn . Yn 1742 , cafodd Thomas Ellis [q.v.] o Gaergybi gan esgob Bangor roi gwaith iddo ynglŷn ag argraffu pamffledau Cymraeg ; ac yn 1744 dewiswyd ef i arolygu argraffiad y S.P.C.K. — yn 1746 a 1752 y daeth dau ‘argraffiad Richard Morris ’ allan, ac ystyrir hwy hyd heddiw'n waith da. Bu hefyd, trwy ddylanwad Meyrick eto, yn gwastatáu cyfrifon stad yr arglwydd Londonderry (i bob golwg, rhwng 1742 a 1747 ); ac wrth edrych yn ôl yn ei hen ddyddiau ( 1770 ), y mae'n enwi rhes o fawrion y bu'n gwneud yr unrhyw wasanaeth iddynt. Ond yn 1747 (gellir yma eto ddyfalu mai dylanwad Bodorgan ar Thomas Corbett — gw. yr ysgrif ar Lewis Morris — a fu ar waith) penodwyd ef yn glerc yn swyddfa'r llynges (‘y Nafi Offis’) ; erbyn 1747 yr oedd yn brif glerc (‘ Chief Clerk for Foreign Accounts to the Comptroller of the Navy ’), â chyflog o £100, ac yn ‘ yswain ’ (er difyrrwch mawr i'w frawd William ); bu yn y swydd honno weddill ei oes, ond daliodd at ‘ my private agency … out of office hours .'

Yr oedd y diwydrwydd hwn (a nodweddai ei frodyr hefyd) yn ddiamau'n gynhenid yn Richard Morris — fe ddywed rywdro nad oedd ganddo amser hyd yn oed i gymryd pryd o fwyd. Ond yr oedd hefyd yn orfodaeth arno, yn herwydd ei anallu i edrych yn llygad y geiniog. Yn gwbl groes i'w frawd Lewis , yr oedd yn hael ac anhunangar a rhadlon i ormodedd. Yr oedd anffawd 1734 yn gwbl nodweddiadol; a chwyna Lewis yn chwyrn fod holl Gymry Llundain yn byw ar gefn Richard , a'i fod yn esgeuluso ei wraig a'i blant i helpu eraill. Yr oedd yn gwbl ddibris o'i gysur ac o gysur ei deulu. Y mae'n anodd (yn amhosibl yn wir) olrhain ei symudiadau mynych o lety i lety; cysgai (meddai Lewis ) mewn hofl a alwai'n ‘swyddfa,’ a'i wraig a'i blant ‘mewn llofft’ mewn tŷ arall. Cwyna Lewis hefyd yn erwin ar ddrwg-effeithiau cyfeddach y Cymmrodorion , ac oriau afresymol eu cyfarfodydd, ar iechyd Richard . Ym mis Awst 1757 plannodd Lewis ei droed i lawr a mynnu gan Richard gymryd tŷ iawn yn Stepney ; ond erbyn 1763 yr oedd wedi mynnu symud oddi yno i dŷ o fewn ‘terfynau’ Tŵr Llundain , i fod yn agos at ei swyddfa; ac yno y bu farw.

Cymhellion dyngarol a chymdeithasgar yn bennaf a'i harweiniodd i sefydlu Cymdeithas y Cymmrodorion , fis Medi 1751 — yn enwedig sêl dros ysgol Gymreig Cymdeithas yr Hen Frutaniaid , a oedd ar y pryd braidd yn y merddwr, ac a fu'n agos iawn at ei galon bob amser. Ond yr oedd hefyd mewn llawn gydymdeimlad â bwriadau mwy uchelgeisiol ei frawd Lewis , a'i ddiddordebau llenyddol yn unrhyw, serch na honnai ysgolheictod Lewis . Ac yntau'n fachgen, yr oedd wedi gwneuthur casgliad o brydyddiaeth (‘rydd,’ gan mwyaf) — cyhoeddwyd hwn dan y teitl Llawysgrif Richard Morris o Gerddi , gan T. H. Parry-Williams yn 1931 , ac y mae yn y gyfrol honno hefyd ddarnau o waith Richard ei hunan yn ei gyfnod bore yn Llundain . Yr oedd hefyd wedi bod wrthi'n rhestru'r llawysgrifau Cymraeg a brynodd y mathemategwr William Jones [q.v.] gan weddw Moses Williams ; heb sôn am ei waith gofalus gyda Beibl a Llyfr Gweddi 'r S.P.C.K. (yn ddiweddarach, yn 1770 , cyhoeddodd argraffiad plyg mawr, darluniedig, o'r Llyfr Gweddi ). Felly naturiol oedd iddo gefnogi cynlluniau Lewis i wneud math o ‘academi’ o'r Cymmrodorion ac i gyhoeddi barddoniaeth Gymraeg dan ei nawdd hi. Ysywaeth, nid oedd fawr neb o'r gymdeithas (hyd nes daeth Owain Myfyr yn ysgrifennydd cynorthwyol iddi bron yn niwedd oes Richard Morris ) yn barod i gydweithio yn y modd hwn, a chywir ddigon yw'r dywediad mai ‘ Richard Morris oedd y Cymmrodorion ’ yn hynny o beth. Ac yr oedd yntau'n ddyn llawer rhy brysur, yn enwedig wedi i ryfel 1756-63 dorri. Ond cywirodd destun Diddanwch Teuluaidd 1763 , a darllenodd broflenni'r brydyddiaeth Gymraeg sydd yn Specimens of Antient Welsh Poetry , 1764 , Ieuan Fardd ’ ( Evan Evans ) [q.v.] . Casglodd nifer mawr o lawysgrifau , a phan fu farw Lewis Morris , brysiodd i lawr i Benbryn i gydio yn llawysgrifau hwnnw, yn nannedd ei nith Ellen — y mae gennym le mawr i ddiolch iddo am eu hachub rhag mynd ar chwâl. Llywyddai'r Cymmrodorion (bu'n llywydd hyd ei farw) fel unben; gallai golli ei dymer a dweud pethau hallt, ond bu'n faddeugar i Oronwy Owen , yn amyneddgar y tu hwnt gyda Ieuan Fardd ,’ ac yn garedig wrth lenorion eraill.

Bu'n briod bedair gwaith, ond ni wyddom hyd yn oed enwau'r ddwy wraig gyntaf. Bu'r gyntaf oll, a briododd yn 1729 , farw tua 1740 ; o'u plant (ni wyddom pa gynifer), sonnir yn y llythyrau am un ferch, Marian , a briododd yn anffodus ac a gilia o'r golwg yn 1763 , ond yr oedd hi eto'n fyw pan wnaeth ei thad ei ewyllys. Ailbriododd Richard yn 1741 ; bu'r ail wraig farw yn 1750 ; yr oedd o'r briodas hon amryw blant, a fu farw'n gynnar (cyn y briodas nesaf). Erbyn 1754 yr oedd Richard yn briod am y trydydd tro; enw'r wraig oedd Elizabeth , merch o Gaerwrangon , a'r tro hwn y mae ei ddau frawd yn uchel eu clodydd. Ganed 10 o blant o'r briodas hon, meddai ewyllys Richard ; enwir saith ohonynt yn y llythyrau, a bu tri ohonynt fyw ar ôl eu mam (a fu f. yn Hydref 1772 ), sef dwy ferch, Angharad a Margaret (sonnir llawer amdanynt yn y llythyrau, ond ni wyddys ddim o'u hanes wedi marw eu tad), a RICHARD MORRIS , a aned 31 Ionawr 1762 . Anfonwyd ef at ei fodryb ym Mhenbryn i ddysgu Cymraeg , a magodd gryn ddiddordeb yn hoff bynciau ei dad a'i ewythr Lewis ; daeth yn aelod o'r Cymmrodorion ac o'r Gwyneddigion (am ryw reswm, nid ymunodd ei dad erioed â honno, er mai ei ffefryn Owain Myfyr a'i cychwynnodd), a bwriadai gyhoeddi Celtic Remains ei ewythr, ond ni ddaeth dim o'r bwriad hwnnw, oblegid aeth Richard i'r India 'n fasnachwr , ac yn 1790 y clywir ddiwethaf amdano; yr oedd wedi mynd â rhai o lyfrau ei dad i'r India gydag ef, ond yn ôl ewyllys ei dad fe'i hanfonodd i'r ysgol Gymraeg yn Llundain yn 1785 .

Rhywbryd cyn 7 Tachwedd 1773 (pan wnaeth ei ewyllys) yr oedd Richard Morris wedi priodi drachefn, â gweddw o'r enw Mary Major , o Stepney . Y mae peth awgrym nad oedd yn dda ei fyd; dymunai yn 1772-3 encilio i Gymru , ond ni allai fforddio ymddeol; a sonia Thomas Pennant [q.v.] am faddau i'w weddw £63 a oedd i ddyfod iddo drwy law Richard Morris ar gyfrif y British Zoology , am iddi gael ei gadael ‘ in narrow circumstances .’ Yr oedd hefyd yn fregus ei iechyd, a chafodd ganiatâd parod yn 1776 i fyw mewn ystafell yn yr ysgol Gymraeg am ddeufis neu ragor ‘ for the benefit of the air .’ Ond ‘yn y Tŵr y bu f., fis Rhagfyr 1779 , a chladdwyd gyda'r drydedd wraig a'u plant, yn S. George-in-the-East . Profwyd yr ewyllys ar ddydd Calan 1780 . Gadawodd y cwbl o'i lyfrau a'i lawysgrifau Cymraeg i'r ysgol Gymraeg yn Gray's Inn Road , ‘ gan obeithio y chwanegir atynt lawysgrifau fy nghyfaill parchus a gwlatgar Syr Watkin Williams Wynn a boneddigion eraill a gâr yr hen iaith Gymraeg ’ — breuddwydiai Richard Morris felly am lyfrgell genedlaethol i Gymru . Yn yr ysgol y bu'r llawysgrifau (a gynhwysai hefyd lawysgrifau Lewis Morris ) hyd 1844 , pan drosglwyddwyd hwy'n ddoeth iawn i'r Amgueddfa Brydeinig .

Ffynonellau:

  • The Letters of Lewis, Richard, William, and John Morris, of Anglesey, (Morrisiaid Môn) 1728-1765 , 1907–9 (gol. J. H. Davies ; mynegeion gan Hugh Owen );
  • Additional Letters of the Morrises of Anglesey (1735-86). Y Cymmrodor , xlix, 1947-9 (gol. Hugh Owen ) = Y Cymmrodor , xlix;
  • ewyllys Richard Morris (yn Somerset House);
  • G. J. Williams , ‘Llythyrau at Ddafydd Jones o Drefriw,’ yn atodiad 1943 i Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ;
  • Helen M. Ramage , ‘Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion,’ yn Llenyddiaeth Cymru o 1450 hyd 1600 , i, rhifynnau 2 a 3.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1970