THOMPSON
,
DAVID
(
1770
-
1857
;
D.W.B.
, 1153),
arloeswr yn rhan Brydeinig Gogledd America
;
g.
30 Ebrill 1770
yn
Westminster
, a bedyddiwyd ef yn ‘
Thompson
’, er mai ‘
Ap Thomas
’ oedd cyfenw ei dad (
David
) a'i fam (
Ann
) hyd iddynt symud i
Lundain
. Bu'r tad f. pan nad oedd y bachgen ond tair oed. Addysgwyd
David
yn
ysgol Grey Coat
, ac yn
1784
prentisiwyd ef i wasanaethu
Cwmni Bae Hudson
. Bu'n
glerc
a
masnachwr mewn crwyn
am bum mlynedd, ac yna, yn
1789-90
, daeth tan ddylanwad
Philip
Turnor
,
tir-fesurydd
y cwmni. Dysgodd
Turnor
elfennau seryddiaeth a thriongliaeth iddo. Gosododd ei fryd ar
dir-fesur
ac arloesi, er gwaethaf gwrthwynebiad ei feistri. Dysgodd nifer o dafodieithoedd yr
Indiaid Cochion
, a chyda
Beibl
a ‘sextant’ yn ei law (yr oedd hefyd yn llwyrymwrthodwr tanbaid), aeth ati i
arloesi
a
mapio
. Dysgodd oddi wrth yr
Indiaid
fod yna ffordd fer (byrrach nag ar hyd yr afon) i
lyn Athabasca
, a dilynodd hi. Yn
1797
aeth i wasanaethu
Cwmni'r Gogledd Orllewin
, ond er iddynt hwy roddi dwy flynedd o ryddid iddo i arloesi, nid oeddynt yn fodlon iddo gyfrif ei waith fel
masnachwr mewn crwyn
yn ail beth mewn pwysigrwydd. Yn y cyfamser dilynasai'r
Afon Goch
ac
afon Assiniboine
i'w tarddiad, teithiasai ar hyd glannau
afon Assiniboine
hyd at ei chysylltiad â'r
Afon Goch
yn ardal
Winnipeg
, dilynasai gwrs yr
Afon Goch
, a darganfuasai darddiad y
Mississippi
. Yn
1799
priododd
Charlotte
Small
, merch i
Albanwr
ac
Indiad
. Aeth hi gydag ef ar ei holl deithiau, a bu iddynt saith mab a chwe merch. Dilynodd gwrs
Afon S. Lawrence
hyd at
lyn Superior
. Yn
1807
croesodd y
Canadian Rockies
. Darganfu darddiad
afon Columbia
, ac ef oedd y dyn gwyn cyntaf i ddilyn cwrs yr afon
honno o'i tharddiad i'w haber (
1811
), gan fapio ar hyd y daith o dros 1200 milltir. Gadawodd
Gwmni'r Gogledd Orllewin
yn
1812
, ac ymsefydlodd ym
Montreal
er mwyn
cynllunio ei fap mawr o'r Gorllewin Pell
, sylfaen pob map swyddogol a gyhoeddwyd gan
lywodraeth Canada
am gan mlynedd, a gwaith na cheir ei well am gywirdeb. Cedwir ef yn awr gyda dogfennau swyddogol talaith
Ontario
. Yn y cyfnod
1816-26
yr oedd yn
aelod o'r comisiwn a oedd yn penderfynu ar ran o'r ffin
rhwng
Canada
a'r
Unol Daleithiau
. Dioddefodd lawer yn ei flynyddoedd olaf. Symudasai yn
1836
i
Williamstown (Ont.)
, ac
agor siop
, ond syrthiodd i dlodi fel canlyniad i ddyledion nas talwyd iddo, ei garedigrwydd di-reol, a methiant rhai o'i feibion mewn busnes. Bu f. yn
Longueil
(y tu allan i
Montreal
) yn
1857
, a chladdwyd ef ym
mynwent Mount Royal
,
Montreal
. Anghofiwyd amdano ef a'i waith yn llwyr, hyd i
ddaearyddwr
arall,
J. B.
Tyrrell
, ddilyn ei lwybrau eilwaith, a chyhoeddi ei ddyddiaduron yn
1916
. Heddiw ceir gofgolofnau iddo ar ei fedd ym
Mount Royal
, yn
British Columbia
, ac yn
North Dakota
. Galwyd
afon Thompson
yn
British Columbia
ar ei ôl, er anrhydedd iddo, er nad ef a fu'n arloesi yn yr ardal honno. Yn
1957
cyhoeddodd llywodraeth
Canada
gyfres o stampiau i ddathlu canmlwyddiant ei farwolaeth.
Llyfryddiaeth:
-
Dictionary of American Biography
, , (1928-36, 1944, 1988)
(cyfeiriadau da);
-
Dictionary of Canadian biography
, Toronto / Llundain, 1966-
;
-
Maclean's Magazine
, Toronto
(Toronto),
9 Tach. 1957
.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor.
