Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS , HENRY ( 1889 - 1968 ), ysgolhaig Cymraeg a Cheltaidd, ac Athro prifysgol ;

g. 21 Awst 1889 , mab ieuangaf William Lewis , o Ynystawe, Morg. O ysgol sir Ystalyfera aeth i Goleg y Brifysgol Caerdydd lle y graddiodd yn y Gymraeg , ac yna i Goleg Iesu , Rhydychen , i astudio wrth draed yr Athro Syr John Rhŷs ( Bywg. , 793-94) . Enillodd raddau M.A. a D.Litt. (Cymru) . Dechreuodd ei yrfa fel athro yn ei hen ysgol yn Ystalyfera ac wedyn yn ysgol sir Llanelli . Yn ystod Rhyfel Byd I gwasanaethodd yn Ffrainc fel rhingyll yn y Gwarchodlu Cymreig ac fel ail-isgapten gyda'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig . O 1918 hyd 1921 bu'n is-ddarlithydd yn adran y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol , Caerdydd , a daliodd gadair y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol , Abertawe o'i gychwyniad yn 1921 nes iddo ymddeol yn 1954 . Yn 1921 hefyd y pr. â Gwladys , merch ieuangaf William Thomas , o Dreorci , a bu iddynt ddwy ferch.

Anodd yw hi heddiw ddirnad yr anawsterau a oedd yn ffordd astudio'r iaith Gymraeg a'i llên pan sefydlwyd cyrsiau gradd yn y Gymraeg . Ymhlith y dyrnaid bach o ysgolheigion a weddnewidiodd y sefyllfa trwy olygu llawer o'r testunau hanfodol, gan eu dehongli a manylu ar ystyron geiriau, ac ar gystrawen, fe saif H. L. yn y rheng flaenaf — gwaith a wnaed yn gyfochrog â chynnal adran o'r brifysgol gyda chymorth un neu ddau yn unig o ddarlithwyr. Dechreuodd mor gynnar ag 1921 ar gyhoeddi cyfieithiadau Cymraeg Canol o destunau Lladin : Darnau o'r Efengylau ( Cymmrodor , 31), Chwedleu seith doethon Rufein ( 1925 ), Delw y byd ( 1928 , cywaith gyda Pol Diverres ), ac yn bennaf Brut Dingestow ( 1942 ), gyda rhagymadrodd gwerthfawr iawn i astudwyr cyfieithu i'r Gymraeg o'r Lladin . Yn gynnar iawn yn ei yrfa hefyd bu'n golygu a dehongli gwaith beirdd yr oesoedd canol . Ei ddau gyfraniad mwyaf arbennig yn y maes hwn yw ei waith ar Iolo Goch ar gyfer Cywyddau Iolo Goch ac eraill ( 1925 ac 1937 ), a Hen gerddi crefyddol ( 1931 ), a oedd yn llafur arloesol ar adran bwysig o waith y Gogynfeirdd. Golygodd hefyd rai testunau o gyfnod y Dadeni megis Hen gyflwynadau ( 1948 ), a rhai diweddar fel Llanwynno , Glanffrwd ( 1949 ), Cydymaith yr hwsmon , Hugh Jones , Maesglasau ( 1949 ) a Morgannwg Matthews Ewenni ( 1953 ).

Ond i ddychwelyd at ei brif feysydd, paratôdd gydag Elizabeth J. Louis Jones (gw. uchod) y Mynegai i farddoniaeth y llawysgrifau ( 1928 ), ar ôl golygu'r flwyddyn flaenorol gynnwys llawysgrif Peniarth 53 . Y mae Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd (cylchgrawn a olygodd ei adran iaith a llên o 1950 hyd 1964), ac i raddau llai gylchgronau ysgolheigaidd eraill yn frith tros gyfnod hir o'i erthyglau a'i nodiadau sylfaenol eu pwys ar iaith a llên o gyfnod y Cynfeirdd a'r glosau cynnar ymlaen, ac yn arbennig ar forffoleg a chystrawen, pynciau yr ymdrinir â rhai ohonynt hefyd yn ei lyfr Datblygiad yr iaith Gymraeg ( 1931 ), ei ddarlith Syr John Rhŷs The Sentence in Welsh ( 1942 ), a'i astudiaeth Yr elfen Ladin yn yr iaith Gymraeg 1961 ).

Astudiodd lawer ar y Gymraeg yn ei chyd-gysylltiadau, fel y gwelir yn Llawlyfr Cernyweg Canol ( 1928 , 1946 ), Llawlyfr Llydaweg Canol ( 1922 , 1935 ac 1966 — yr olaf gyda chydweithrediad J.R.F. Piette ), ac yn anad unlle yn ei gywaith â Holgar Pedersen yn cyfieithu ac yn ychwanegu at gampwaith hwnnw, sef y Vergleichende Grammatik der Keltischen Sprachen , i gynhyrchu A Concise Comparative Celtic Grammar ( 1937 , ac yn helaethach yn 1961 ).

Yn gynnar yn ei yrfa bu H. L. yn un o olygyddionCyfres y Werin a'r Brifysgol ’, ac yr oedd ganddo law yng nghyfieithu Brenin yr ellyllon ( Gogol ) ar ei chyfer. Yr oedd yn aelod o bwyllgor golygyddol Geiriadur Prifysgol Cymru , a pharatôdd y Collins-Spurrell Welsh dictionary ( 1960 ). Ymhlith ei orchwylion eraill bu'n cymryd rhan yn niwygio Caniedydd yr Annibynwyr Cymraeg , a diwygio orgraff Beibl y plant ( 1929 ), Y Testament Newydd ( 1936 ), Y Beibl ( 1955 ), a'r Apocrypha ( 1959 ). Cyfieithodd amryw o adroddiadau'r Llywodraeth , a chomisiynau, etc., gan gyfrannu'n fawr at godi safon Cymraeg cyfieithiadau o'r fath. Bu'n aelod o amryw fyrddau cyhoeddus, pwyllgorau a chymdeithasau gwirfoddol : i enwi rhai ohonynt yn unig — Cyd-bwyllgor Addysg Cymru , cyngor Coleg Harlech (bu'n gadeirydd ), clerc a Warden Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru , is-lywydd Cyngor Llyfrgell Genedlaethol Cymru , aelod anrhydeddus o'r Royal Irish Academy , is-lywydd o Anrh. Gym. y Cymmrodorion . Gwnaethpwyd ef yn C.B.E. yn 1954 , ac anrhydeddwyd ef â gradd LL.D. gan Brifysgol Cymru a D.Litt.Celt. gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon . Bu f. 14 Ion. 1968 .

Ffynonellau:

  • Who was who? ;
  • E. Bachellery yn Études Celtiques , 12 ( 1968-9 );
  • B. B. Thomas yn Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru , 27 ( 1971 ), 121-35;
  • llyfryddiaeth gan D. Ellis Evans yn Journal of the Welsh Bibliographical Society , 10, 144-52.

Awdur:

David Myrddin Lloyd, M.A., (1909-81), Aberystwyth / Yr Alban

Blwyddyn Cyhoeddi: 1997