Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS , DAVID WYRE ( 1872 - 1966 ), gweinidog a threfnydd (B) ;

g. 13 Mai 1872 yn Felinganol , Llanrhystud Mefenydd, Cer. , yn fab i'r bardd a'r cerddor John Lewis (‘ Eos Glan Wyre ’; 1836 - 1892 ; Bywg. , 521) , Tŷ-mawr , a Jane (g. Davies ; 1844 - 1917 ), Felinganol , ac yn nai fab brawd i'r cerddor David Lewis ( 1828 - 1908 ; Bywg. , 515) . Addysgwyd ef yn ysgol eglwys y pentref, a phrentisiwyd ef yn saer coed yn Nhrawscoed . Oherwydd diffyg gwaith yn y fro symudodd i'r Maerdy, Morg. , ac yna drosodd i Ben-y-graig , lle y bedyddiwyd ef yn aelod yn eglwys Soar , Ffrwdamws a'i godi i bregethu. Yn dilyn cyfnod byr o ysgol nos yn y Porth a 14 mis yn y Severn Grove Academy yn Llanidloes ( 1893-94 ), fe'i derbyniwyd i Goleg y Bedyddwyr , Bangor , ond arhosodd hyd Fedi 1895 cyn cychwyn ar ei gwrs, gan fwrw'r flwyddyn gyntaf yng Ngholeg Prifysgol Cymru , Aberystwyth , er mwyn matricwleiddio, a'r pedair bl. nesaf ym Mangor yn rhannu ei amser rhwng Coleg y Brifysgol a Choleg y Bedyddwyr . Ord. ef 3 Gorff. 1900 yn weinidog eglwysi Nefyn a Morfa Nefyn , lle y cododd dŷ cwrdd newydd sbon i'r naill a gosod trefn ar gyllid y llall, a chael profiadau ‘cwbl anesboniadwy’ yno yn ystod y Diwygiad yn 1905 . Sefydlwyd ef 19 Ebr. 1910 yn weinidog eglwys Calfaria , Llanelli , lle y daeth wyneb yn wyneb â therfysgoedd streic y rheilffordd yn Awst 1911 , a symudodd 1 Medi 1913 i eglwys Penuel , Rhosllannerchrugog , lle y cyflawnodd waith aeddfetaf ei fywyd a lle y bu galw arno ar y dechrau cyntaf, fel yn Llanelli , i gymathu ei weinidogaeth bersonol a'r efengyl gymdeithasol a oedd yn ennill tir ymhlith yr aelodau. Ymddeolodd 7 Ebr. 1946 , ond parhaodd i fyw yn yr ardal.

Yr oedd yn gynadleddwr profiadol ac arweinydd yng ngwasanaeth ei enwad . Bu'n ysgrifennydd Cymanfa Bedyddwyr Arfon , 1906-10 , ac ysgrifennydd Cymanfa Dinbych, Fflint, a Meirion , 1919-39 , â chyfrifoldeb arbennig o 1934 ymlaen am ofynion y Gronfa Gynhaliol . Bu'n llywydd y Gymanfa ddwywaith ( 1930-31 , 1954-55 ), ac wedi annerch yr Undeb (1910, 1920) dyrchafwyd ef yn llywydd 1938-39 . Cyhoeddwyd anerchiad 1920 , Crist a'r werin ac araith 1939 , Yr Eglwys a'i chyfle heddiw . Bu'n gadeirydd y Drysorfa Goffadwriaethol , Pwyllgor Y Llawlyfr moliant newydd ( 1955 ), Pwyllgor y Gronfa Gynhaliol (o ganol y 1950au hyd ei farw), a threfnydd dros Gymru i'r Drysorfa Ad-drefnu (1944).

Yr oedd yn ysgrifwr toreithiog a chyhoeddodd fyrgofiant yn J. T. Rees (gol.), Detholiad o donau, anthemau a rhanganau Dafydd Lewis, Llanrhystyd ( 1930 ), ac Yr eglwysi a'r undeb. Y weinidogaeth a'i pherigl heddiw ( 1939 ). Yr oedd ar y blaen yn atgyfodi Seren Gomer yn 1909 , yn olygydd y cylchgrawn, 1910-16 , gyda phwyslais neilltuol ar ei ‘ Nodiadau ar lyfrau ’, ac y mae ei erthyglau ymlaen i'r 1930au yn cynnwys bywgraffiadau Bedyddwyr cyfoes o Gymry , adroddiadau ar gynadleddau blynyddol, a thraethiadau sylweddol ar bynciau amrywiol. Cyfrannodd lawer i Yr Hauwr (wedyn Yr Heuwr ) a'i olynydd Yr Arweinydd newydd , o 1904 hyd ganol y 1930au.

Yr oedd yn ŵr effro i anghenion cenedl yn ogystal ag enwad. Bu'n ysgrifennydd Cymanfa Ddirwest Llŷn ac Eifionydd . Yr oedd yn heddychwr i'r carn, yn aelod o'r cwmni a gychwynnodd Y Deyrnas , Hyd. 1916 , ac yn ysgrifennydd a chofnodydd i'r Gynhadledd Heddwch a alwyd yn Llandrindod , 3-5 Medi 1917. Ef yn 1940-41 oedd cadeirydd y Pwyllgor er Diogelu Diwylliant Cymru , a phan unwyd hwnnw ag Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymraeg yn 1941 i greu Undeb Cymru Fydd , bu o'r cychwyn yn aelod o Gyngor ac amryw o bwyllgorau'r corff newydd ac wedyn yn gadeirydd ac yn llywydd . Dyfarnwyd iddo D.D. er anrh. gan Brifysgol Cymru yn 1961 , ac ym marn llawer ef oedd Bedyddiwr pwysicaf yr 20 g. yng Nghymru .

Pr. (1), 13 Ebr. 1904 , ag Elizabeth Ellen Roberts ( 1896 - 1941 ), Caergybi. Pr. (2), 20 Mai 1946 , ag Eleanor Thomas (g. Dodd ), Pen-y-cae , Wrecsam . Ganed o'r briodas gyntaf ddau fab. Bu f. 9 Mai 1966 yn ei gartref Tŷ Cerrig , Pen-y-cae , a chladdwyd ei lwch ym medd ei wraig gyntaf ym mynwent ei fam-eglwys, yn Salem , Llanrhystud .

Ffynonellau:

  • Ll.G.C., llsgrau. o'i lyfrgell, yn enwedig y prif gasgliad yn 1969, sy'n cynnwys hunangofiant yn ei law hyd 1914, gw. Adroddiad Blynyddol Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Aberystwyth) , 1969 , 28-9, a manylion am gasgliadau eraill, ibid, 1970 , 32, ac 1976 , 45;
  • llsgrau. LlGC 8177-277, casgliad o gerddoriaeth, llythyrau, etc., o eiddo ei dad John Lewis a'i ewythr David Lewis — gw. ibid., 1929 , 23-4, a Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales , iii, s.n.;
  • Ll.G.C., achres y teulu, o waith ac yn llaw E.T. Price, Llanrhystud ;
  • Mynegiad Cymanfa Arfon (1905-06) Cymanfa Arfon, 1905-6 , 7-9;
  • Llythyr Cymmanfa Bedyddwyr Dinbych, Fflint a Meirion ynghyd â mynegiadau y Gymdeithas Genhadol Gartrefol a'r Gymdeithas Fenthyciol (1925) , 1930-1 , 3-13, 1938-9 , 23 ac 1954-5 , 3-4;
  • Adroddiad Cyrddau blynyddol Undeb Bed. Cymru, 1910 , 59-63;
  • Adroddiad Undeb Bedyddwyr Cymru , 1938-9 , 5-16, ac 1965-6 , 16;
  • Y Greal sef Cylchgrawn Misol at wasanaeth y Bedyddwyr , 1904 , 305 ac 1910 , 136;
  • Seren Cymru , 27 Gorff, 1900 , 8 Ebr., 6 Mai 1910 , 1 Awst, 12 Medi 1913 , 16 Maw. 1928 , 1 Medi 1939 , 18 Ebr., 16 Mai 1941 , 3 Mai 1946 , a 27 Mai, 3, 10 Meh. 1966 ;
  • Seren Gomer , 1920 , 259-69, 1939 , 41-5, 1940 , 41-7, 1961 , 1-6, ac 1966 , 29-60 (rhifyn coffa);
  • Seren yr Ysgol Sul yn cynwys bywgraffiaeth, hanesiaeth naturiol, barddoniaeth, cerddoriaeth, &c.; (Llanelli) , 1939 , 198-203;
  • Y Genhinen , 1950-1 , 205-8;
  • Y Deyrnas (Bangor) , 1917 , Meh. 6-7, Gorff. 6, Awst 6, Medi 5-6, a Hyd. 12;
  • S. Rowley (gol. Lewis Valentine ), Hanes Eglwys Penuel Rhosllannerchrugog (Llandysul, 1959) ( 1959 ), 124-33, 159;
  • Undeb Cymru Fydd. Adroddiad blynyddol , 1965-6 , [4-5];
  • Dyddiadur a Llawlyfr Undeb Bedyddwyr Cymru 1967 , 115-6;
  • Baptist Handbook , 1967 , 365;
  • The Cefn Chronicle , 6, 13 Medi 1913 ;
  • Rhos Herald , 20 Tach. 1943 , 15 Ebr. 1946 , a 22 Ebr. 1961 ;
  • The Wrexham Leader , 13, 20 Mai 1966 ;
  • gwybodaeth gan ei ferch-yng-nghyfraith Mrs. J. C. Lewis, Llanrhystud ,
  • ac E. R. Morris, Llanidloes ;
  • adnabyddiaeth bersonol.

Awdur:

Benjamin George Owens, M.A., Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1997