Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MACDONALD , GORDON , y Barwn MACDONALD o WAENYSGOR cyntaf ( 1888 - 1966 ), gwleidydd ;

g. 27 Mai 1888 yng Ngwaenysgor , Prestatyn, Ffl. , yn fab i Thomas MacDonald ac Ellen (g. Hughes ) ond symudodd y teulu'n fuan ar ôl hynny i Asthon-in Makerfield , sir Gaerhirfryn , lle y magwyd ef ar aelwyd Gymraeg ei hiaith. Gadawodd ysgol elfennol S. Luc , Stubshaw Cross , yn 13 oed i weithio mewn pwll glo , a gweithiodd yno hyd ddechrau Rhyfel Byd I , gan dreulio cyfnod yn fyfyriwr yng Ngholeg Ruskin , Rhydychen . Etholwyd ef yn 1920 yn aelod o Fwrdd Gwarchodaeth Wigan y daeth yn gadeirydd iddo yn 1929 , a bu'n llywydd Cymdeithas Gydweithredol Bryn Gates , 1922-24 . Daeth yn Weithredydd y Glowyr yn sir Gaerhirfryn yn 1924 a pharhaodd yn y swydd honno hyd nes ei ethol yn A.S. (Ll) dros Ince , sir Gaerhirfryn yn 1929 . Dangosodd ynni a chytbwysedd mewn cyfnod anodd i aelodau Llafur . Er iddo ymgyfeillachu â Ramsay MacDonald , ni ddilynodd ef yn 1931 . Daeth yn un o chwipiaid y Blaid Lafur , a chymerodd ran amlwg mewn dadleuon ar y diwydiant glo ac ar gwestiynau cymdeithasol. Bu hefyd yn Gadeirydd Pwyllgorau Tŷ'r Cyffredin , 1934-41 . Yn 1942 ymddiswyddodd o'r pan apwyntiwyd ef yn rheolwr dros siroedd Caerhirfryn , Caer , a gogledd Cymru yn Adran Tanwydd a Phŵer y Llywodraeth , ac enillodd edmygedd mewn cylch eang am ei waith. Ar waethaf diffyg profiad enwebwyd ef yn llywodraethwr talaith Newfoundland , Canada , yn 1946 , a'i ddyrchafu'n farchog . Yr oedd y dalaith yn dlawd ond balch, ac mewn cyflwr ariannol dyrys, ac enillodd Macdonald enw da am ei waith ymhlith pysgotwyr , glowyr a ffermwyr bach y dalaith a'i galwai yn ‘llywodraethwr y tlawd’. Tywysodd y dalaith i safle annibynnol o fewn gwladwriaeth Canada ac ar ddiwrnod yr ymsefydlu yn 1949 dychwelodd i Brydain a dyrchafwyd ef yn Farwn etifeddol Gwaenysgor .

Yn ystod 1949-51 bu'n dal swydd Paymaster General . Eto, y Gymanwlad a materion rhyngwladol oedd ei brif ddiddordeb.Yn 1950 mynychodd gyfarfod y Cenhedloedd Unedig , a bu'n flaenllaw yn y paratoadau ar gyfer cynhadledd bwysig yn Awstralia i drefnu cymorthdaliadau i wledydd de-ddwyrain Asia . O 1952-59 bu'n aelod o'r Colonial Development Corporation , corff a wnaeth gyfraniad pwysig i ddatblygiad economaidd a chymdeithasol gwledydd yr hen ymerodraeth mewn cyfnod pan oeddynt yn creu seiliau i'w hannibyniaeth.

Wedi cwymp y llywodraeth Lafur yn 1951 dychwelodd Arglwydd MacDonald i'w famwlad lle y daeth yn flaenllaw mewn pob math o gymdeithasau a chyrff cyhoeddus , a daeth ei ymroddiad i fuddiannau Cymru yn amlwg. Cymerodd ddiddordeb mawr mewn cymdeithasau crefyddol a chenhadol , a'i ethol yn llywydd Undeb y ‘Band of Hope’ , 1951 , a llywydd Cymdeithas Genedlaethol y Deillion . Ond fel cadeirydd cyntaf Pwyllgor Darlledu Cymru trwy gydol y 1950au y daeth fwyaf adnabyddus yng Nghymru . Cyhoeddodd areithiau a sgyrsiau a draddodwyd ganddo yn Newfoundland yn Newfoundland at the cross roads ( 1949 ), a'i Atgofion seneddol ( 1953 ).

Pr., 1913 , â Mary Lewis o Flaenau Ffestiniog a bu iddynt bedwar o blant. Bu f. 20 Ion. 1966 ac etifeddwyd y teitl gan ei fab hynaf, Gordon Ramsay MacDonald (g. 1915 ).

Ffynonellau:

  • Debrett's Peerage, Baronetage, Knightage, and Companionage , 1952 ;
  • ei Atgofion seneddol , Llundain, 1953 ;
  • [ Prestatyn Weekly , 19 Ion. 1946 , 3].

Awdur:

Deian R. Hopkin, Llundain

Blwyddyn Cyhoeddi: 1997