Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , JOHN JENKYN (‘ Glanberach ’; 1875 - 1961 ); hanesydd lleol a thraethodwr ;

g. yn y Bodist Isaf , Glanaman, Caerf. , 10 Awst 1875 , yn fab i Jenkin ac Angharad Morgan . Addysgwyd ef yn ysgol Frytanaidd Bryn-lloi , Glanaman , ond dechreuodd weithio yng nglofa'r Mynydd , Cwmaman , pan oedd yn 12 oed. Bu wedyn yn gweithio ym melin gwaith alcan y Raven , Glanaman , tan ei ymddeoliad yn 1930 . Pr. â Harriet , merch Thomas a Sarah Jones o Siop Bryn-lloi , Glanaman , 5 Hyd. 1901 . Yr oedd ei wraig (a fu f. mewn gwasanaeth crefyddol yng nghapel Bryn Seion , Glanaman , 25 Tach. 1956 ) yn chwaer i'r gweinidogion W. Glasnant Jones , Dafydd G. Jones , ac E. Aman Jones . Bu iddynt bedwar o blant.

Mewn oes ddifantais manteisiodd John Jenkyn Morgan ar bob cyfle i hogi meddwl a dawn. Yr oedd yn ŵr diwylliedig, a thrwy ei gyfeillgarwch agos â Richard Williams (‘ Gwydderig ’; Bywg. , 1002) datblygodd yn eisteddfodwr brwd , ac enillodd lawer o wobrau, yn bennaf am draethodau a llawlyfrau ar hanes lleol . Urddwyd ef yn aelod o Orsedd y Beirdd yn Llanelli yn 1895 ac fel ‘ Glanberach ’ yr adnabyddid ef yng Ngorsedd . Bu'n gystadleuydd cyson yn yr Eist. Gen. ac ni bu ei well am feirniadu'r beirniaid , yn enwedig os oedd y rheini'n rhai o wŷr y colegau. Cipiodd wobrau yn Eisteddfodau Rhydaman 1922 , Abertawe 1926 , Caergybi 1927 , Dinbych 1939 , Llanrwst 1951 , a Phwllheli 1955 . Diogelir rhai o'r cyfansoddiadau hyn yn y Llyfrgell Genedlaethol .

Gwasanaethodd fel un o lywyddion y dydd yn Eist. Gen. 1948 , Pen-y-bont ar Ogwr , ac ef oedd aelod hynaf yr Orsedd ar farwolaeth Howell Elvet Lewis (‘ Elfed ’; gw. uchod) yn 1953 . Darlledodd lawer ar y radio a chyfrannodd erthyglau ar hanes lleol i'r wasg gyfnodol Gymraeg . Casglodd lyfrgell helaeth o ddefnyddiau yn ymwneud â dyffryn Aman a'r cylch, a bu'n flaenllaw gyda phob mudiad diwylliannol yn yr ardal. Ef oedd ysgrifennydd Eisteddfodau'r Plant yn ystod gweinidogaeth Rhys J. Huws ( Bywg. , 379) yng nghapel Bryn Seion , Glanaman — eglwys y bu ganddo ran flaenllaw yn ei sefydlu. Bu hefyd yn llyfrgellydd ac ysgrifennydd darllenfa'r glowyr yng Nghwmaman . Cyhoeddodd Cofiant John Foulkes Williams ( 1906 ), a Hanner Canrif o Hanes Bryn Seion, Glanaman, 1907-1957 ( 1957 ). Bu f. yn ei gartref ar Fryn-lloi , Glanaman , 18 Mai 1961 , a chladdwyd ef ym mynwent yr Hen Fethel , Cwmaman .

Ffynonellau:

  • A. T. Davies , Crwydro Sir Gâr , Llandybie, 1955 ( 1955 ), 285;
  • Y Tyst , 8 Meh. 1961 ;
  • gwybodaeth bersonol.

Awdur:

Dr Huw Walters, F.S.A., Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1997