Flynyddoedd cyn ei f. yr oedd D. J. wedi tyfu'n chwedl ymhlith llengarwyr a chenedlaetholwyr Cymru . Yr oedd yn un o sefydlwyr Plaid Cymru yn 1925 , a chyda John Saunders Lewis a'r Parch. Lewis Valentine treuliodd naw mis yng ngharchar Wormwood Scrubs yn ystod 1936-37 am losgi rhai o gytiau'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth , ger Pwllheli . Y mae i'r brotest sumbolig honno le canolog ym muthos y mudiad cenedlaethol. Ymroes ar hyd ei oes i ymgyrchu dros Gymru Rydd Gristnogol . Ysgrifennodd gannoedd o lythyrau i'r wasg a chyflwynodd ddau o'i arwyr, y Gwyddel ‘ A.E. ’ ( George William Russell ) a'r Eidalwr , Mazzini , i sylw ei gyd- Gymry . Cyhoeddodd A. E. a Chymru ( 1929 ); Y bod cenhedlig: cyfieithiad gyda rhagymadrodd o ‘The national being’ gan A. E. ( 1963 ) a Mazzini: cenedlaetholwr, gweledydd, gwleidydd ( 1954 ). Croniclodd ryw gymaint o hanes cynnar Plaid Cymru 'n ogystal mewn pamffled, Codi'r faner ( 1968 ). Trwy'r cyfan ymdeimlir ag angerdd yr unplygrwydd a'i gwnâi'n dafodog mor argyhoeddiadol.

Yr unrhyw angerdd sy'n rhoi i'w lên greadigol ei harbenigrwydd. Gyda Kate Roberts gosododd fri ar y stori fer Gymraeg a chasglwyd y mwyafrif o'i storïau cyhoeddedig ynghyd yn Detholiad o storïau'r tir ( 1966 ). Ceir rhai o'i storïau cynharaf, ynghyda nifer o bortreadau ac ysgrifau sy'n fynegai i'w themâu pwysicaf, yn Y gaseg ddu ( 1970 ). Wfftiai ar rai o lenorion amlycaf Cymru na fynnent ran yn y frwydr i ‘achub enaid’ y genedl, rhai a oedd ‘ yn gallu sefyll o'r neilltu yn llipa heb wneud unrhyw osgo i gynorthwyo yn y frwydr mewn unrhyw fodd — fel petai rhyw barlys moesol wedi eu taro ’. Mor ddiffygiol oeddent o'u cyferbynnu â'r proffwydi hynny yn Israel gynt, propagandwyr diedifar a roes fod i lenyddiaeth fawr. ‘ Llenorion dan angerdd cydwybod ’ a oedd ar Gymru eu hangen ac fel propagandydd o genedlaetholwr Cristnogol yr ymgymrodd D. J. â llenydda.

Llenor bugeiliol ydoedd yn ei hanfod, llenor y ‘gweld cofus’. Yn ei ganol oed a'i henaint cynnar y lluniodd y cyfrolau a fydd o werth arhosol. Fel ei arwr, William Llewelyn Williams ( Bywg ., 1020) , ymserchodd yn llwyr ym mywyd gwledig ‘ Shir Gâr ’, ond ni fodlonodd ar sentimenta. Gwelodd y Gymru a oedd iddo ef yn werth byw a marw drosti yn nrych ei ‘filltir sgwâr’. Fe'i delfrydodd, mae'n wir, ond y mae'r un mor wir iddo ddangos y gymdeithas wâr, ymdrechgar, aml ei doniau a ddelweddodd yn Hen wynebau ( 1934 ) a Storïau'r tir glas ( 1936 ) yn graddol ymddatod yn Storïau'r tir coch ( 1941 ) a Storïau'r tir du ( 1949 ) wrth i'r ‘newyddfyd blin’ gau amdani. Yr un weledigaeth a roes fod i'w ddwy gyfrol o hunangofiant, Hen dŷ ffarm ( 1953 ) ac Yn chwech ar hugain oed ( 1959 ). Hen dŷ ffarm yw ei gampwaith, hanes diwyllio tir Penrhiw , creu gardd a pherllan ac yna'n gadael am fod caledwaith yr ennill yn esgor ar afiechyd, a chroesterau o fewn teulu yn rhwystro parhad. Fel pob paradwys fugeiliol glasurol, difethir paradwys D. J. , hefyd, o'r tu mewn yn ogystal ag o'r tu maes.

Ni all fod parhad i'r un baradwys ddynol, ond y mae'n rhaid i ddyn o hyd wrth baradwys i'w choledd. Y mae'n angen gwaelodol sydd mor hen â bodolaeth, a'i ymateb iddo sy'n peri fod D. J. Williams ar ei orau yn un o archstorïwyr y Gymraeg . Cydnabuwyd ei gamp yn 1957 pan roes Prifysgol Cymru radd D.Litt. iddo er anrh. Yn 1963 etholwyd ef yn Llywydd yr Academi Gymreig .