JAMES, DAVID (‘Defynnog ’; 1865-1928), athro, addysgydd a threfnydd Ysgolion haf, ac awdur;
g. 17 Awst 1865 yn Libanus, plwyf Defynnog, Brych. Mab ydoedd i David James, gweinidog (B) a'i wraig Mary, chwaer ‘Myfyr Emlyn’ (Bywg., 880-1), y bardd-bregethwr. Bu ganddynt bedwar mab a phedair merch. Addysgwyd Defynnog yng Nghynwyl Elfed, Caerf. a Dinas, Penf. lle'r oedd ei dad yn weinidog. Rhoes ei fryd ar fod yn athro ac, ar ôl bwrw cyfnod fel disgybl-athro, fe'i derbyniwyd fel athro trwyddedig. Llwyddodd yn arholiad matriculation Prifysgol Llundain (1889) ac enillodd amryfal dystysgrifau mewn nifer o bynciau dysgu. Ymaelododd â'r University Correspondence College, Caergrawnt, gan lwyddo yn arholiadau ‘Intermediate Arts’ mewn Lladin, Groeg, Ffrangeg, Mathemateg a Saesneg. Daeth i'w ran hefyd wobrau yn yr Eist. Gen. Yn Eist. Merthyr Tudful (1901) enillodd am astudiaeth o ‘Kymric Literature’ ac yn Eist. Bangor (1902) dyfarnwyd y wobr gyntaf iddo am ymdriniaeth feirniadol ar nofelau Daniel Owen. Derbyniwyd ef yn aelod o Orsedd y Beirdd ac yn feirniad cenedlaethol. Treuliodd gyfnodau fel ysgolfeistr yn Eglwyswrw, Cwmifor, Templeton, Pupil Teacher Centre, Rhondda, Dwn-rhefn a Threherbert (1908-26). Er ei fod yn fathemategydd da, fel ei frawd John, troes ei olygon at wella dulliau o ddysgu Cymraeg. Pan benodwyd ef ar 1 Hyd. 1902 yn ysgrifennydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg manteisiodd ar y cyfle i hyrwyddo'i genhadaeth trwy Gymru. Ymroes i ysgrifennu llyfrau darllen, llawlyfrau dysgu, cynlluniau dysgu iaith a geiriadur plant. Cyfrannodd yn helaeth i Cymru, Cymru'r Plant, Y Darian, Yspryd yr oes, Y Geninen, Seren Gomer, The Welsh Outlook, a The Welsh Leader. Yn fwy na dim ef a gychwynodd yr Ysgol Haf Gymraeg yn 1903. Yr oedd yn drefnydd penigamp a llwyddodd i wahodd rhai o ddysgedigion y genedl i annerch aelodau'r ysgolion haf ar ddysgu Cymraeg a hanes llên. Enillodd edmygedd a chefnogaeth gwŷr fel Syr Isambard Owen (Bywg., 665-6), Syr O. M. Edwards (Bywg., 179-80) a Syr J. E. Lloyd (Bywg.2, 40-2). Fe'i gwahoddwyd i ymuno â chomisiwn addysg Mosely yn 1903 a ymwelodd â Thaleithiau Unedig America a Chanada. Cyhoeddodd lyfr o'i argraffiadau, American methods of organisation and instruction (1908). Credai'n gryf yn y dull union o ddysgu iaith a chymeradwyai ef (trwy'r Gymdeithas) i sylw ysgolion yr ardaloedd Seisnigedig. Cafodd y Scheme of instruction in Welsh a luniasai ar y cyd â H. Howells, sêl bendith pwyllgor addysg y Rhondda. Ni allai oddef athrawon diog na roddai ystyriaeth lawn i hybu'r iaith. Gofid iddo oedd gweithred y Pwyllgor Adrannol ar le'r Gymraeg mewn addysg a bywyd (1925), yn esgeuluso cenhadaeth a gweithgarwch Cymdeithas yr Iaith Gymraeg er yr ystyriwyd gwahodd Syr Isambard i weithredu ar y pwyllgor. Ni fodlonai Defynnog ar fwyta bara seguryd hyd yn oed ar ôl ymddeol. Parhâi i ysgrifennu'n ddyddiol fel golygydd colofn Gymraeg y South Wales News nes i afiechyd ei lesteirio. Yr oedd o blaid sefydlu ysgrifenyddiaeth wladol i Gymru. Bu f. 1 Rhag. 1928 yn Abertawe a chladdwyd ef ym mynwent Llethr Ddu, Porth, y Rhondda. Ni bu'r newyddiaduron yn fyr eu clodydd iddo gan ganmol ei garedigrwydd, ei haelioni ei ymroddiad a'i sêl ysol dros yr iaith Gymraeg. Pr. Sarah Harris a bu iddynt un mab. Ar ôl marw Sarah pr. Mrs Sarah Williams ar 7 Awst 1920, gwraig weddw gyda thair merch. Ganwyd iddynt fab, David Geraint.
JAMES, JOHN .
Brawd i Ddefynnog oedd ef a fu'n gyfarwyddwr addysg Morgannwg o 1903 i 1929. Cafodd yrfa academaidd hynod ddisglair ar ôl gweithio mewn siop groser yn y Rhondda. Ac yntau ond yn 16 mlwydd oed aeth yn fyfyriwr (ar bwys ysgoloriaeth agored) i Goleg y Brifysgol, Caerdydd. Ar ôl ennill gradd dosbarth cyntaf Prifysgol Llundain yno, ymaelododd yng Ngholeg Balliol, Rhydychen, lle'r enillodd drachefn radd dosbarth cyntaf mewn mathemateg. Cymerodd radd ymchwil B.Sc., o'r un Brifysgol ac wedi treulio cyfnod fel myfyriwr ymchwil ym Mhrifysgol Erlangen yn yr Almaen dyfarnwyd iddo radd Ph.D. ym maes trydaneg. Gwnaeth lawer i hybu dysgu Cymraeg yn ysgolion sir Forgannwg.
Llyfryddiaeth:
- Gwilym Arthur Jones, ‘David James (Defynnog) 1865-1928 in the context of Welsh education‘, Trans. Cymm., 1978, 267-84 (gyda llyfryddiaeth).
Awdur:
Gwilym Arthur Jones, (1925-98), Bangor
