Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MATTHEWS , ABRAHAM ( 1832 - 1899 ), gweinidog (A) ac un o arloeswyr y Wladfa ym Mhatagonia ;

g. yn Llanidloes, Tfn. , Tach. 1832 yn fab i John Matthews , gwehydd , ac Ann Jones , ond magwyd ef gan Edward ac Ann Lewis , amaethwyr cyfagos a symudodd i Flaencwmlline , plwyf Cemaes . Yn 12 ml. oed prentisiwyd ef i ffatri yng Nghwmlline am dair bl., ac yna bu'n grefftwr o gwmpas Maldwyn a de Meirionnydd . Yn 22 oed, penderfynodd ei gynnal ei hun fel myfyriwr gyda meistr ysgol Frytanaidd Cemaes am na chafodd addysg ffurfiol pan oedd yn blentyn. Gadawodd Eglwys Llanwnnog (A) , lle y bu'n aelod ers pan gafodd dröedigaeth yn 17 ml. oed, ac ymunodd ag Eglwys Samah (A) . Dechreuodd bregethu yno cyn mynd i Goleg y Bala ( 1856-59 ) a dod o dan ddylanwad Michael D. Jones ( Bywg. , 466) . Ord. ef yn weinidog Horeb , Llwydcoed ( 1859-65 ) ac Elim , Cwmdâr ( cwm Cynon , 1859-60 ), a bu'n weinidog Adulam , Merthyr Tudful ( 1861-65 ). Pr. yng nghapel Ynys-gau , Merthyr , Mai 1863 , â Gwenllian Thomas , chwaer i un o brif ffigurau'r Wladfa , John Murray Thomas .

Ni fennodd ei fywyd cyhoeddus ddim ar yr awch gwladfaol a fuasai ynddo ers pan fu wrth draed M.D. Jones . Felly, ym mis Mai 1865 ymddiswyddodd o'i ofalaethau i ymuno â'r fintai gyntaf a hwyliodd ar y Mimosa o Lerpwl y mis hwnnw i gychwyn gwladfa Gymreig ym Mhatagonia . Cyrhaeddodd New Bay ar 28 Gorff. 1865 a glanio ym Mhorth Madryn . Bu'n fain arnynt oll, a bu Matthews yn ‘beryglus wael’ ar ôl croesi'r paith rhwng Porth Madryn a Dyffryn Camwy . Aeth pethau mor galed yn niwedd 1866 fel yr aeth Matthews a saith gŵr arall i Buenos Aires i geisio cymorth y llywodraeth i symud y Cymry i dalaith Santa Fe . Pwysodd y gweinidog cartref , Dr. Rawson , arnynt i dreulio blwyddyn arall ar lan Camwy , ac yn Ebr. 1867 dychwelodd tri o'r wyth i holi barn eu cyd- Gymry ar hyn. Yr oedd Edwyn Roberts ac R.J. Berwyn am aros; ond credai Matthews mai doeth fyddai symud. Cytunai mwyafrif y sefydlwyr ag ef, ac anfonwyd y tri yn ôl i'r brifddinas i geisio llong i'w cymryd oll oddi yno. Yn nhreflan Patagones digwyddodd iddynt gyfarfod â Lewis Jones , a berswadiodd Matthews i newid ei feddwl a dychwelyd i Ddyffryn Camwy . Darbwyllodd ef y mwyafrif i aros yno am flwyddyn arall ac ef ar yr awr dyngedfennol honno a achubodd y fenter rhag chwalu. Erbyn hynny ef oedd y prif (os nad yr unig) ŵr cyhoeddus yno. Cynhaliai ei deulu trwy amaethu ; ond ymroes o'i wirfodd am flynyddoedd i fugeilio eglwysi Ddyffryn Camwy , yn enwedig rhai Trerawson , Glyn Du , Moriah a Thair Helygen . Dywedir mai'r unig dâl a gafodd am ei weinidogaeth i'r fintai gyntaf oedd eu cymorth i amgau'r tir wrth drofa'r afon lle'r ymsefydlodd. Galwodd ei gartref yn ‘ Barc yr Esgob ’, a chyfeirid ato ef fel ‘ esgob y Wladfa ’.

Gwelai'r angen am waed ac ysbryd newydd os oedd gwladfa Patagonia i barhau. Aeth i Gymru yn Ion. 1873 , i T.U.A. ym mis Awst, ac i Gymru eilwaith ym mis Tach. hyd Ebr. 1874 i ddarlithio ac ailennyn y tân gwladfaol. Canlyniad hyn fu codi dwy fintai yn 1874 , y naill yn cael ei gludo gan yr Electric Spark o Efrog Newydd (33 person) a'r llall gan yr Hipparchus o Lerpwl (49 person); a hefyd finteoedd o Gymru yn 1875 a ddaeth â 500 o ymfudwyr i atgyfnerthu'r sefydlwyr gwreiddiol a threblu'r boblogaeth. Ymwelodd â Chymru ddwywaith eto yn 1889-90 ac 1891-94 pryd yr ymgymerodd â gofal Capel Severn Rd. , Caerdydd ( 1893 ) ac ysgrifennu Hanes y wladfa yn Patagonia ( 1894 ). Hon yw cyfrol fwyaf cynhwysfawr a gwrthrychol y cyfnod ar y pwnc.

Bu'n aelod o'r Cyngor cyntaf a etholwyd i'r Wladfa ac yn un o'i llefarwyr allweddol wrth drafod â Buenos Aires , a bu ar bwyllgor Oneto (cynrychiolydd llywodraeth Ariannin ) er rheoli cymorth i'r Wladfa yn 1875-76 . Bu'n hwb cyson i gychwyn ysgolion elfennol Cymraeg yn Nyffryn Camwy a bu'n ynad heddwch deirgwaith. Yr oedd yn aelod hefyd o'r pwyllgor a lywiodd safiad y Cymry yn erbyn gorchymyn y llywodraeth ganol ar i bob brodor dros 18 oed ddrilio ar y Sul; a chafodd ei restio ynghyd â gweddill y pwyllgor gan swyddogion lleol yn Chwef. 1899 o'r herwydd. Ef oedd golygydd Y Dravod , 1896-99 . Bu f. 1 Ebr. 1899 a chladdwyd ef ym mynwent Moriah lle bu'n weinidog am ugain ml. Gadawodd weddw, ddau fab a dwy ferch.

Ŵyr iddo yw'r hanesydd Matthew Henry Jones , Trelew , awdur dwy gyfrol ar hanes y ddinas honno: Trelew: un desafio Patagonico ( 1981 ac 1989 ).

Ffynonellau:

  • Bangor, llsgr. 8060;
  • Y Gwladgarwr , 1865-74 ;
  • Y Dravod newyddur y Wladva , Ebr. 1899 ;
  • Y Tyst , Mai 1899 ;
  • Tarian y Gweithiwr , Aberdâr , Awst 1899 ;
  • A. Matthews , Hanes y wladfa Gymreig yn Patagonia , Aberdâr, 1894 ( 1894 );
  • Lewis Jones , Y wladva Gymreig yn Ne America , 1898 ( 1898 );
  • R. Bryn Williams , Y Wladfa , 1962, 1969 ( 1962 ac 1969 );
  • ymchwil bersonol.

Awdur:

David Leslie Davies, Aberdâr

Blwyddyn Cyhoeddi: 1997